De Raad van State brengt zichzelf in een lastig pakket. De hoogste bestuursrechter en adviseur van regering en parlement, die geacht wordt boven de partijen te staan, infiltreert nu ook nog eens in de wetenschap. Samen met de Radboud Universiteit stelt de Raad een bijzondere leerstoel in met als titel: “Weerbare democratische rechtsstaat”. En jawel, het moet de “Thom de Graaf-leerstoel” heten. Een eerbetoon, aldus de Raad zelf, aan De Graafs inzet voor de democratische rechtsstaat.
RR-columnist en hoogleraar Paul Cliteur ziet het haarscherp: dit is onwenselijk en in strijd met het academisch ethos van onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek. De schijn van neutraliteit staat op het spel. En dat is zacht uitgedrukt.
Ten eerste: de Raad van State is constitutioneel een machtig instituut. Adviseur én rechter in één. Precies daarom past het niet dat ze zich ook nog eens in de academische wereld nestelt. Wetenschap moet vrij zijn, niet een verlengstuk van Haagse beleidsprioriteiten. De leerstoelhouder mag niet gebonden raken aan de lijnen van de Raad. Dit riekt naar institutionele belangenverstrengeling.
Ten tweede: de leerstoelomschrijving deugt niet. “Weerbare democratie” is een bekend begrip uit de politieke filosofie (denk Van den Bergh, Popper, Loewenstein). Maar “weerbare rechtsstaat”? Dat is een geforceerde, onlogische constructie. De toekomstige hoogleraar krijgt een opdracht mee die al bij voorbaat scheef zit. Wetenschap of ideologische missie?
Ten derde: de naamgeving is zowel onjuist als onverdiend. Thom de Graaf, D66-prominent, heeft zich in zijn carrière meer beziggehouden met het uithollen van democratische principes dan met het beschermen ervan. Zijn partij heeft de afgelopen decennia een niet onaanzienlijke rol gespeeld in het openzetten van grenzen en het marginaliseren van kritische stemmen. En dan die dubieuze uitspraak over Pim Fortuyn, de “ware democraat” vergeleken met Anne Frank. Een leerstoel vernoemen naar zo iemand is geen eerbetoon, het is onterechte persoonsverheerlijking van een establishment-figuur.
Het allerergste is de ondermijning van de wetenschappelijke onafhankelijkheid. De Radboud Universiteit had hier nooit aan mee mogen werken. In plaats van neutraal onderzoek krijgen we een leerstoel waar het onderschrijven en versterken van een specifieke politieke ideologie, die van de “weerbare rechtsstaat” zoals Den Haag die graag ziet, voorop staat. Kritische wetenschap? Vergeet het maar. Dit is een vehikel voor zelfbevestiging van het systeem.
Je gaat bijna denken dat ze in Den Haag knettergek zijn geworden. Dat ze werkelijk menen dat het Nederlandse volk alles voor zoete koek slikt. Een machtig staatsorgaan dat zichzelf een ere-leerstoel cadeau doet, vernoemd naar een eigen partijlid, terwijl de onafhankelijkheid naar de filistijnen gaat. Het is het zoveelste bewijs dat de scheiding der machten, de neutraliteit van instituties en de vrijheid van wetenschap onder druk staan door een zelfreferentiële elite die denkt dat ze boven elke kritiek verheven is.
De Raad van State zou zichzelf een dienst bewijzen door dit plan direct in de prullenbak te gooien. Neutraliteit is geen luxe, het is de kern van hun legitimiteit. Zonder die schijn of beter: zonder die werkelijkheid, wordt het alleen maar moeilijker om nog geloofwaardig te blijven als hoeder van de rechtsstaat. Maar ja, in Den Haag kiezen ze liever voor de comfortabele echokamer dan voor echte onafhankelijkheid. Realistisch bekeken: dit lost geen enkel probleem op. Het creëert er alleen maar meer.