Er zijn van die rapporten waarvan je na drie pagina’s al weet waar het eindigt. Meer overheid. Meer toezicht. Meer ambtenaren. Meer “bewustwording”. En natuurlijk meer belastinggeld richting een uitdijende morele controle-industrie die zichzelf voortdurend nieuwe bestaansredenen verschaft. Het nieuwste rapport van de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme vormt daarop geen uitzondering.
Volgens de commissie doet Nederland nog altijd “te weinig” tegen discriminatie. Niet alleen openlijke discriminatie, maar vooral de inmiddels beruchte “subtiele” en “diep verankerde” vormen zouden overal aanwezig zijn: in wetten, systemen, procedures en zelfs in de cultuur van overheidsinstellingen. En daar wringt precies de schoen.
Want zodra begrippen als discriminatie zó breed en rekbaar worden gemaakt dat ze overal in gezien kunnen worden, ontstaat een situatie waarin de overheid permanent reden heeft om dieper in te grijpen in het maatschappelijk leven. Dat zie je ook terug in de aanbevelingen.
Meer discriminatietoetsen. Meer representatiebeleid. Meer monitoring. Meer structurele interventies. De overheid moet volgens de commissie niet alleen discriminatie bestrijden, maar actief “gelijkheid en gelijkwaardigheid” bevorderen. Dat klinkt op papier misschien sympathiek, maar in de praktijk betekent het vooral dat de overheid zichzelf opnieuw een grotere rol toedicht als morele scheidsrechter van de samenleving.
En ondertussen stapelen de echte crises zich op. Nederland heeft een woningmarkt die muurvast zit. Het stroomnet piept en kraakt. Gezinnen betalen zich scheel aan energie en boodschappen. De asielopvang loopt vast. Het vertrouwen in de overheid staat historisch laag.
Maar in Den Haag blijven complete bestuurslagen bezig met het optuigen van nieuwe ideologische controlemechanismen rondom taal, gedrag en interpretatie. Het probleem met dit soort rapporten is namelijk niet dat zij tegen discriminatie zijn. Vrijwel niemand is vóór discriminatie. Het probleem is dat de definitie steeds verder wordt opgerekt totdat uiteindelijk bijna iedere maatschappelijke ongelijkheid, ieder verschil in uitkomst of iedere ongelukkige opmerking onderdeel wordt van een systeemprobleem dat door de overheid gecorrigeerd moet worden.
En precies daar ontstaat een gevaarlijke ontwikkeling. Want hoe abstracter en subjectiever het begrip discriminatie wordt gemaakt, hoe groter de ruimte voor politieke willekeur, sociale druk en bureaucratische bemoeienis. Uiteindelijk ontstaat een klimaat waarin burgers, ambtenaren en instellingen voortdurend moeten bewijzen dat zij voldoende “bewust”, “inclusief” en ideologisch op lijn zijn.
Dat is geen gezonde democratische ontwikkeling meer. Het is de opbouw van een permanente deugbureaucratie die leeft van probleemdefinities die nooit opgelost kunnen worden, omdat haar eigen bestaansrecht daarvan afhankelijk is.
Opvallend is bovendien dat de commissie politici verwijt dat zij discriminatie soms onvoldoende benoemen of zelfs ontkennen. Daarmee schuift men gevaarlijk dicht richting een situatie waarin niet alleen gedrag, maar ook politieke interpretaties moreel worden gecontroleerd. Wie niet meegaat in het dominante activistische wereldbeeld, dreigt automatisch verdacht gemaakt te worden.
En zo verschuift het debat langzaam van:
“Is iets discriminerend?”
naar:
“Ben jij wel voldoende ideologisch zuiver?”
Dat is geen pad richting vrijheid of gelijkwaardigheid. Dat is een samenleving waarin steeds meer maatschappelijke discussies onder toezicht komen te staan van experts, commissies, gedragstoetsen en morele controleurs die menen te mogen bepalen hoe burgers naar elkaar moeten kijken, spreken en denken.
Nederland heeft behoefte aan minder bestuurlijke zelftherapie en meer gezond verstand. Minder deugrapporten. Minder symbolische bureaucratie. En een overheid die zich weer richt op haar kerntaken in plaats van op het heropvoeden van de samenleving.