Is de mens van nature goed, of is beschaving slechts een dun laagje vernis dat afbladdert zodra de omstandigheden verslechteren? In het eerste deel van zijn driedelige essay onderzoekt Frits Bosch deze eeuwenoude vraag aan de hand van Franz Kafka, die weinig illusies koesterde over de menselijke natuur. De twintigste eeuw, met de Holocaust en ander massaal geweld, lijkt zijn pessimisme gruwelijk te bevestigen. Tegelijkertijd ervaren we in het dagelijks leven liefde, trouw, solidariteit en belangeloze hulp. Hoe zijn die twee werkelijkheden met elkaar te verenigen? Bosch onderzoekt of de mens werkelijk deugt, welke rol karakter, opvoeding, ratio en zelfkennis daarbij spelen en of de mensheid morele vooruitgang heeft geboekt, of vooral heeft geleerd haar duistere kanten onder een steeds fraaier laagje beschaving te verbergen.
Deugen betekent zoiets als geschikt zijn, braaf zijn, in orde zijn en betrouwbaar zijn. Is de mens een wolf voor de medemens? Of deugen de meeste mensen? De essentie van de Tsjechische auteur Kafka is: de mens deugt niet. De mens is in het beste geval een dom, oppervlakkig en hulpeloos wezen waar je niets aan hebt, maar in het slechtste geval een hufter en een gewetenloos wezen dat de onschuldige medemens vermoordt. Natuurlijk moeten we dan denken aan wat er daarna gebeurde, namelijk de moord op zes miljoen joden en het leed van zoveel anderen. Ik ken geen romancier die de mens zo schrijnend neerzet als Kafka.
Is de mens dan werkelijk zo slecht? Filosofen hebben door de eeuwen heen daarover nagedacht. Hoe zit het met de balans tussen goed en kwaad? Slaat het door naar goed of kwaad? Heeft de mensheid, in moreel opzicht, door de historie heen, positieve vorderingen gemaakt of is het slechts een dun laagje vernis van ‘beschaving’? Er is de ontwikkeling van de cultuur waardoor er vooruitgang lijkt in omgangsvormen. Maar dit laat Kafka onverschillig. Het enige waar het op aan komt is de balans tussen het subjectief ondervonden kwaad of goed. De balans bij Kafka slaat door naar het kwaad, want zelfs het ondervonden goed blijkt loos te zijn. Kan de mens meer gaan deugen?
Nee, de mens kan zijn aangeboren karakter weliswaar veranderen, maar kan met toenemend inzicht in de eigen karaktertrekken, deze wel zo sturen dat ze voor hem, haar en anderen een gunstiger effect hebben. Dit is de doelstelling van de opvoeding. Heeft Kafka gelijk dat de mens in de kern slecht is? Het is in macro opzicht inderdaad om moedeloos van de worden, zoveel kwaad. Maar in micro opzicht kan zoveel werkelijk goeds ondervonden worden. De kwestie is dat wij in ons leven vasthouden aan dwalingen zonder de grondslagen te onderzoeken uit onbewuste angst te ontdekken dat wij al zo lang het verkeerde geloofd, beweerd en gedaan hebben. Zo wordt ons intellect door ontgoochelingen van onze neigingen gecorrumpeerd. Het rationele denken gaat de mens niet goed af. Het kost veel moeite, mogelijk als oorzaak dat de ratio pas evolutionair later tot ontwikkeling kwam dan het gevoelsleven. Heeft de pessimistische tijdgeest van begin vorige eeuw noodzakelijkerwijze Kafka opgeleverd? Hoe zou hij nu schrijven? Ik vrees niet veel vrolijker.
Frits Bosch
Auteur van onder andere Links Verdriet (2025), De wereld volgens Ayn Rand (2025) en Opzoek naar een nieuwe Europese orde (2026)
