Maarten Van Rossem: “Ja, eikel, ja eikel, hè, dat zeg jij. Wees toch eens realistisch. U bent bezig met de constructie van een nieuw soort antisemitisme. Alleen is het woord jood vervangen door het woord moslim. U zou zich moeten schamen”.
Aan het woord is Maarten van Rossem, historicus, met de volkomen onjuiste identificatie van antisemitisme met “moslimhaat”.
Afgezien van het onbeschofte “ja, eikel, ja eikel”, en het intimiderend bedoelde “U zou zich moeten schamen”, is het ook een volstrekt niet serieus te nemen standpunt dat hier wordt geventileerd.
Uit de toelichting die Van Rossem geeft, blijkt dat hij bezwaren heeft tegen kritiek op de islam. Dat is uiterst kortzichtig. De islam moet, net als elke andere ideologie of religie, worden bekritiseerd. Alleen door kritiek kunnen ideologieën zich bevrijden van hun onaangename kanten. Dat is gebeurd met het katholicisme en met het christendom in het algemeen. En het zou ook mogen gebeuren met de islam. Vrijdenken in de islam zou moeten worden aangemoedigd. Kritiek op de islam ook. Maar Van Rossem frustreert dat proces door kritici van de islam “haat” te verwijten, een “haat” die gericht zou zijn op de aanhangers van dat geloof (“moslimhaat”).
Maar is het dan niet mogelijk dat, net zoals de Joden in de vorige eeuw gehaat zijn, wat heeft geleid tot de meest afschrikwekkende toestanden in de concentratiekampen, ook andere minderheidsgroeperingen dat lot beschoren zal zijn? Natuurlijk is dat mogelijk. Het noopt ook tot voortdurende waakzaamheid. Alleen: met moslims is geen sprake van een “haat” die ook maar enigszins vergelijkbaar zou zijn met die jegens de joden in de 20ste eeuw (wat ook in de 21ste eeuw weer de kop opsteekt).
De houding ten aanzien van moslims in Nederland anno 2026 is eerder “geprivilegieerd” dan “gehaat”. Wat voor soort privileges genieten moslims dan? Bijvoorbeeld dat zij worden uitgezonderd (of dreigen te worden uitgezonderd) van algemene wettelijke bepalingen, zoals het verbod op het dragen van religieuze identificatietekens in functies waarin uniformen worden gedragen.
Hoe valt te vermijden dat bepaalde ideologieën (de islam) een geprivilegieerde positie krijgen? Het antwoord is: ideologiekritiek. Ook op de islam. Ook de islam moet, net als het christendom en het jodendom, onder kritiek worden gesteld. Moslims hebben gelijke rechten in vergelijking met joden en christenen, maar ook niet meer.
Er is geen “moslimhaat” zoals “jodenhaat” bestond en bestaat
De vergelijking van Van Rossem tussen “jodenhaat” en “moslimhaat” draagt niet bij aan dit proces. Van Rossem geeft blijk van een structureel onvermogen om de aard van de islam op de juiste manier te duiden. Wat is die aard? Die aard is dat het bij de islam gaat om een religie met fundamentalistische of zelfs totalitaire neigingen. Die totalitaire tendenzen dienen te worden ontmoedigd.
De opmerking van Van Rossem is belangrijk omdat zijn standpunt niet een hoogst onschuldige aberratie vertegenwoordigt van zijn eigen denken. Zijn standpunt is algemeen gedeeld in Nederland. Het ligt ten grondslag aan het falende integratiebeleid in Nederland.
Ik geef wat voorbeelden.
In 1991 vroeg Frits Bolkestein aandacht voor het falende “minderhedenbeleid”. In 1997 deed Pim Fortuyn hetzelfde, maar formuleerde het harder en hield dat ook vol (tot aan zijn dood in 2002). In 2001 deed Ayaan Hirsi Ali dat. In 2003 herhaalde zij dat samen met Geert Wilders. Maar steeds lagen mensen als Maarten van Rossem over de rails met opvattingen waaraan Van Rossem dus kennelijk tot 2026 trouw is gebleven.
Wat moet veranderen? Wat moet veranderen, is dat religiekritiek en ideologiekritiek volledig worden erkend. Dus de gesprekspartner van Van Rossem is geen “eikel” wanneer hij daartoe oproept. Hij behoeft zich daar ook niet voor te schamen. Hij staat in een traditie van vrijzinnige kritiek op religieuze ideologieën die teruggaat op Spinoza en Voltaire, die een “secular outlook” op de staat en de maatschappij voorstaan, precies zoals bedoeld is in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1948).
Voor de islam betekent dit dat de islam zich zal moeten bevrijden van jihadistische tendenzen. Dat we van dat jihadisme last hebben, blijkt uit de cijfers over terrorismedreiging zoals die jaarlijks worden gepubliceerd door Europol. In 2025 werden 24 jihadistisch gemotiveerde aanslagen gepleegd tegenover 5 extreemrechts gemotiveerde aanslagen. Dat geeft dus aan dat de ideologie van het islamisme bijna 5 keer gevaarlijker is dan de ideologie van extreemrechts.
Is extreemrechts daarmee geheel óngevaarlijk? Natuurlijk niet, maar wel 5 keer minder dan jihadisme. Maar jihadisme is toch niet identiek aan islam? Jihadisme kan toch niet aan elke moslim worden aangewreven?
Dat is natuurlijk helder. Maar jihadisme is wel een onderdeel van de islamitische cultuur of van de islam als geheel. En daarvan zal de islam zich moeten bevrijden.
Gaat dat “bevrijden” vanzelf? Dat gaat niet vanzelf. Daar zijn islamitische Voltaires voor nodig, zoals Hirsi Ali in 2001 betoogde. Maar die moeten dan wel de kans krijgen. Zij moeten niet voor “eikel” worden uitgescholden. Zij moeten ook niet het gevoel krijgen dat zij zich moeten “schamen”. Zij vervullen een broodnodige functie.
Literatuur
Bolkestein, Frits, “De integratie van minderheden moet met lef worden aangepakt”, in: De Volkskrant, 12 september 1991: www.dbnl.org/tekst/bolk008woor01_01/bolk008woor01_01_0017.php
Cliteur, Paul, The Secular Outlook: In Defense of Moral and Political Secularism (2010), Part 2: Freethought I: Criticism of Religion, pp. 69-122: https://www.linkedin.com/posts/paul-cliteur-80386528_suicide-of-a-nation-and-the-secular-outlook-activity-7447177014345719808-Vl7y?utm_source=share&utm_medium=member_desktop&rcm=ACoAAAXSbEMBzTNCzsDNB4S2ZeqJn_nxY7-Ofjw
Europol, European Union Terrorism Situation and Trend Report 2026 (EU TE-SAT): https://www.europol.europa.eu/publication-events/main-reports/european-union-terrorism-situation-and-trend-report-2026-eu-te-sat
Fortuyn, Pim, Tegen de islamisering van onze cultuur: Nederlandse identiteit als fundament, A.W. Bruna, Utrecht 1997.
Hasan, Rumy, “Theoterrorism versus Freedom of Speech – A Review”, in: Quillette, August 14, 2019: https://quillette.com/2019/08/14/theoterrorism-versus-freedom-of-speech-a-review/
Hirsi Ali, Ayaan, & Wilders, Geert, “Het is tijd voor een liberale Jihad”, in: NRC Handelsblad, 12 April 2003: https://ap.lc/hjPiL
Hirsi Ali, Ayaan. “Laat ons niet in de steek. Gun ons een Voltaire.” Trouw, 24 november 2001: www.trouw.nl/nieuws/laat-ons-niet-in-de-steek-gun-ons-een-voltaire~beeecf4c/?referrer=https%3A%2F%2Fchatgpt.com%2F
Paul Cliteur is de auteur van The Secular Outlook: In Defense of Moral and Political Secularism (2010).
Comments 1