Wie dacht dat het “sinds kort” verboden is om kritiek te uiten op het Oekraïense Opstandelingenleger (UPA), heeft het mis. De wetgeving die dit regelt, dateert al uit 2015. Maar door recente beslissingen van Zelensky is de discussie ineens weer in alle hevigheid losgebarsten. En terecht.
In mei 2015 ondertekende president Porosjenko een pakket decommunisatiewetten. Eén daarvan (Wet 2538-1) erkende de UPA officieel als helden in de strijd voor Oekraïense onafhankelijkheid. Artikel 6 maakte het daarna strafbaar om “disrespect” te tonen voor deze groepen of de legitimiteit van hun strijd in de 20e eeuw publiekelijk te ontkennen. Kritiek werd daarmee in feite gecriminaliseerd.Dat was toen al uiterst omstreden. Want de UPA mag dan fel tegen de Sovjets hebben gevochten, de organisatie heeft ook een zeer duister verleden. Collaboratie met nazi-Duitsland in de beginfase en vooral de systematische bloedbaden onder tienduizenden Poolse burgers in Wolynië in 1943 (de Volyn-massacre) maken de UPA voor veel historici en Polen geen helden, maar oorlogsmisdadigers.
En nu, in 2026, wordt het nog erger
De discussie is opnieuw opgelaaid door twee recente ontwikkelingen:
- In augustus 2025 tekende Zelensky de nieuwe Wet op het Nationale Geheugenbeleid, die “historische anti-Oekraïense propaganda” verbiedt. Klinkt nobel tegen Russische desinformatie, maar het trekt de staatscontrole over het historische narratief nóg strakker aan.
- Eind mei 2026 besloot Zelensky een elite-eenheid van het Oekraïense leger officieel te vernoemen naar “Helden van de UPA”. Dat leidde tot woedende reacties in Polen, een van Oekraïens belangrijkste bondgenoten. De spanningen liepen zo hoog op dat het Europees Parlement op 9 juli 2026 een resolutie aannam waarin Zelensky’s besluit scherp werd veroordeeld als “onnodige escalatie” die indruist tegen Europese waarden.
Dit is geen detail. Dit is een land dat midden in een existentiële oorlog met Rusland bewust kiest om een omstreden, bloedige collaborerende groepering te verheerlijken. Terwijl het tegelijkertijd kritiek daarop steeds verder aan banden legt.
Realiteit versus heldenverhaal
Oekraïne heeft het volste recht zich te verdedigen tegen Russische agressie. Maar dat recht geeft het land niet het vrijbrief om de eigen geschiedenis wit te wassen en kritische geschiedschrijving strafbaar te stellen. De UPA is geen simpele vrijheidsstrijder. Het is een organisatie met handen vol bloed, inclusief dat van onschuldige Poolse burgers. Die realiteit mag en moet benoemd kunnen worden, zonder dat je direct als “pro-Russisch” wordt weggezet.
Dat Polen, nota bene een land dat Oekraïne massaal steunt, hier zo hard tegenin gaat, zegt genoeg. Je kunt niet eeuwig blijven doen alsof de geschiedenis pas in 2014 begon.
De wet uit 2015 was al problematisch. De nieuwe geheugenwet en de symbolische keuzes van Zelensky maken het nog erger. Het toont een land dat niet alleen vecht voor zijn voortbestaan, maar ook vecht om een bepaald, zeer selectief historisch narratief met wetten te beschermen. Dat is gevaarlijk. Voor de waarheid, voor de relatie met bondgenoten en voor de vrijheid van meningsuiting.
Wie kritiek op de UPA verbiedt, kiest niet voor vrijheid. Die kiest voor een staatsgestuurd geschiedverhaal. En dat is precies waartegen Oekraïne zogenaamd vecht. Ironie is soms hardnekkig.