Door: Bert de Ruiter
Er is iets grondig mis met de reflex die onmiddellijk opkomt als er een dodelijk ongeval gebeurt in de staart van een file die is ontstaan door protesterende boeren met trekkers. De trekkers worden aangewezen als schuldigen, alsof de voorste schakels in een ketting verantwoordelijk zijn voor wat er kilometers verderop fout gaat. Dat is niet alleen juridisch onhoudbaar, het is ook moreel oneerlijk en politiek selectief.
Demonstreren is een grondrecht. Rechterlijke uitspraken en uitspraken van strafrechters bevestigen steevast dat burgers enige overlast van demonstranten moeten tolereren. Recent nog klonk die lijn in een podcast waarin strafrechter Jacco Jansen duidelijk maakte dat “een beetje overlast” bij demonstraties – of het nu om Extinction Rebellion op de A12 gaat of om boeren met trekkers – tot de democratische prijs behoort. XR blokkeert al jaren snelwegen, veroorzaakt urenlange stilstand, hindert ambulances en leidt tot honderden aanhoudingen. Toch wordt dat over het algemeen gekaderd als legitieme uitoefening van het demonstratierecht, met de kanttekening dat de overheid proportioneel mag handhaven. Waarom zou diezelfde logica opeens niet gelden als de demonstranten boeren zijn en de voertuigen trekkers?
Files zijn bovendien een alledaags verschijnsel. Elke ochtendspits, elk wegwerk, elke onoplettende vrachtwagenchauffeur of elke plotselinge remactie kan een file of spontane kop-/ staartbotsing veroorzaken. Niemand roept dan massaal dat de voorste auto “schuldig” is aan het ongeval achteraan. De verantwoordelijkheid voor het veilig naderen van een stilstaande of langzaam rijdende rij voertuigen ligt bij de bestuurder die van achteren komt. Achter op een file inrijden is een klassieke, soms fatale fout van de achterste partij. De voorsten kunnen die fout niet worden verweten. Dat is basis verkeerslogica en basis juridische logica.
Wie die logica wel wil toepassen op boeren, moet consequent zijn. De politie heeft zelf bij verschillende gelegenheden files veroorzaakt om vluchtende verdachten tot stoppen te dwingen. Op de A2 bij Abcoude in 2011 zette de politie alle rode kruizen op de matrixborden om een file te creëren. De vluchtauto reed vol in op de stilstaande rij. Er viel een dode. De politie handelde volgens protocollen, de Rijksrecherche keek ernaar, en de schuldvraag richtte zich op de bestuurder die de file negeerde en politieauto’s ramde. Niemand eiste massaal dat de agenten die de file opzettelijk veroorzaakten strafrechtelijk verantwoordelijk werden gehouden voor de dood. Als dat voor de politie geldt, waarom dan niet voor burgers die demonstreren?
Het verschil lijkt vooral politiek. XR-blokkades worden vaak met een zekere welwillendheid of in ieder geval met begrip voor het motief behandeld. Boerenprotesten met trekkers worden sneller als “illegaal” en “levensgevaarlijk” weggezet, terwijl het demonstratierecht geen ideologische voorselectie kent. Trekkers op de snelweg zijn inderdaad niet ideaal – de wet verbiedt het in principe – maar de kern van de zaak blijft: de file was zichtbaar, de snelheid van de achterste bestuurders was hun verantwoordelijkheid, en het ongeval vond plaats in de staart. Niet bij de trekkers.
Natuurlijk moeten demonstranten rekening houden met veiligheid. Natuurlijk mag de politie handhaven als de openbare orde of de verkeersveiligheid ernstig in gevaar komt. Maar dat is iets heel anders dan de morele en juridische schuld voor een achteraan-ongeval bij de voorste schakels leggen. Wie dat doet, maakt van een tragisch verkeersongeval een politiek wapen. En dat is oneerlijk tegenover de nabestaanden, oneerlijk tegenover de boeren, en oneerlijk tegenover de rechtsstaat die juist eist dat we overlast van demonstraties tot op zekere hoogte verdragen – of we het nu leuk vinden of niet.
De file is er. De doden zijn er. De verantwoordelijkheid voor het veilig stoppen ligt bij wie van achteren nadert. Niet bij wie vooraan reed.
Comments 1