Door Peter van Groendellen
Wetenschap is geen kerk. Een goede theorie verbiedt iets. Zij zegt: als dít gebeurt, zit ik ernaast. Duizend bevestigingen maken haar niet heilig. Eén rake tegenspraak raakt haar wel. Karl Popper noemde dat fallibilisme: we mogen bouwen, mits we erkennen dat we kunnen dwalen.
In Den Haag is die regel omgedraaid.
Het stikstofpakket „mag niet worden afgezwakt,” beloofde premier Jetten vorige week aan Jesse Klaver. Verbeteringen aan de rand, ja. Onder de streep hetzelfde resultaat. Het Planbureau zegt: ook dit plan haalt Nederland niet van het slot. Wageningse onderzoekers zeiden al: een vaste koeiennorm en brede zones zijn politieke keuzes, zwak onderbouwd. De meetbare winst zit vaak op 250 tot 500 meter van de natuur. Daarna wordt het giswerk. Toch gaan er zones van 500 of 1000 meter in de wet. Het model sluit de vergunning. Twijfel heet oponthoud.
Dat is geen strenge wetenschap. Dat is een leer die geen nee duldt.
Imre Lakatos maakte Poppers plaatje realistischer. Wetenschap werkt in programma’s. Er is een harde kern. Daaromheen een gordel van hulpaannames. Anomalieën — meting versus rekenpunt, marge versus drempel — mogen de gordel raken. De kern offer je niet bij de eerste wrijving. Maar de gordel moet nog vooruitlopen: nieuwe, riskante voorspellingen, niet alleen lapwerk na de laatste uitspraak van de rechter. Loopt de reeks achter de feiten aan, dan degenereert het programma. Het legt uit wat al misging. Het voorziet niets meer.
Stikstofbeleid zit diep in die gordel. AERIUS, KDW, nu emissiedoelen en zones. De kern — stikstof kan natuur schaden — is geen mythe. De gordel is politiek geworden. Elke tegenspraak wordt omgebouwd tot „uitvoering.” Dat is degeneratie in gewone taal: de som krijgt altijd gelijk.
Thomas Kuhn voegt iets lastigs toe. In een vak is veel vanzelfsprekend. Wat telt als argument, staat al in het leerboek. Een afwijking is eerst een puzzel, geen revolutie. Dat is normaal. Gevaarlijk wordt het als het leerboek van het regime samenvalt met het leerboek van de wetenschap. Dan is crisis altijd „politiek gedoe.” De wereld van het model kantelt niet. Mensen moeten kantelen.
Paul Feyerabend is hier de onbeleefde gast. Wetenschap is een sterke traditie. Zij is niet de keizer. Zodra school, fonds, vergunning en straf één traditie het laatste woord geven, is de scheiding van kerk en staat half uitgevoerd. De nieuwe priester draagt een witte jas. „Volg de wetenschap” klinkt open. Het werkt gesloten. Wie de kim van het model betwist, sluit zogenaamd de agora. Precies daar wordt openheid een titel.
Hetzelfde patroon zit in het klimaatdossier. Het PBL zegt in de KEV 2026: de kans dat Nederland in 2030 55 procent minder uitstoot haalt, is kleiner dan 5 procent. Derde jaar bijna stilstand. De Raad van State zegt: extra knopen pas in het voorjaar van 2027. De wet blijft heilig. De uitvoering schuift. Een doel in de wet is een politieke keuze met een datum. Een doel dat nooit mag vallen, ook als de reeks stagneert, is geen gissing meer. Het is een lot.
Natuur telt. Broeikasgas telt. Bouwen telt. Boeren tellen. Wie dat wegveegt, speelt een ander spel. Het verwijt is smaller, en harder.
Fout is niet dat er politiek is. Fout is dat de politiek zich vermomt als natuurwet. Fout is een claim die elke uitkomst verdraagt: mislukt het, dan was de uitvoering zwak; lukt het, dan had de wetenschap gelijk. Fout is holisme: het geheel (de depositie, de graad, het doeljaar) verdraagt geen lokaal nee. Wie alles tegelijk omzet, heeft geen plek meer om te zien wat faalde. Popper noemde dat de blauwdruk. In Den Haag heet het pakket.
Wat wél zou deugen, is saai.
Noem de kern als gissing: stikstof en klimaat zijn problemen, geen godsdienst. Houd de gordel sterfelijk: zones, normen, jaren, rekenregels mogen terug als de meting dat vraagt. Laat rivaliserende metingen ademen. Zeg waarvan een regel sneuvelt. Laat een rest staan die niet mee omvalt. Beslis onder voorbehoud. Dat is geen zwakte. Dat is de enige vorm waarin wetenschap nog wetenschap is, en bestuur nog bestuur.
Rust is geen verraad. Slapeloosheid is geen methode. Een land dat zeven jaar in een slot zit en twintig miljard klaarzet tot 2035, heeft geen tekort aan ernst. Het heeft een tekort aan nee.
Tot dat nee weer mag, blijft de som heilig. En een heilige som is geen kennis. Het is politiek in een witte jas.