De tweede president van the United States of America, John Adams, (1735-1826) zei: “Democracy never lasts long, it soon wasts, exhausts and murders itself. There was never a democracy yet that did not commit suicide”. De Franse politiek filosoof Claude Lefort zei het iets anders: “In een democratie blijft een definitieve oplossing of eenheid tot het einde der tijden uit. Men blijft van mening verschillen”. Hadden ze het met een vooruitziende blijk over Nederland of over het Westen? De democratie in het Westen werkt niet meer. Het systeem is failliet, we willen het enkel nog niet toegeven.
Geen definitieve beslissing in een democratie
Claude Lefort (1924-2010) was vooral bekend om zijn inzichten over de democratie en totalitarisme. Hij gaf les aan onder meer de Sorbonne en de École des hautes études en sciences sociales, waar hij verbonden was aan het Centre de recherches politiques Raymond Aron. Lefort: “De vrijheden die wij als burgers in een democratisch bestel genieten, waarbij de onbepaaldheid en verdeeldheid in de samenleving zijn omarmd en geïnstitutionaliseerd, zijn uniek en historisch te noemen. Democratische politiek verdedigen betekent de instandhouding van de publieke ruimte, waarin verschillende individuen verschillende standpunten verkondigen, zonder dat er ooit een einde aan het debat komt. Men blijft dus zonder een definitieve oplossing of eenheid te zullen bereiken, tot het einde der tijden, verschillende standpunten uitwisselen en van mening verschillen[1].”
Totalitarisme?
Met andere woorden in democratie wordt nergens een definitieve klap op een onderwerp uitgedeeld, het komt niet tot een definitieve beslissing. Het blijft modderen en etteren. De tweestrijd woekert door. Lefort ziet de vernietiging van de publieke sfeer als een cruciaal element voor het totalitarisme. De vrijheid van meningsuiting, één van de grote waarde van de democratie, wordt in een totalitaire samenleving afgeschaft omdat het hele sociale landschap zich moet richten op hetzelfde doel. Zelfs persoonlijke voorkeuren moeten het object worden van politieke en sociale sturing en zo gestandaardiseerd worden. Het doel van het totalitarisme is het scheppen van een geünificeerde en gesloten samenleving waarvan de basisbouwstenen geen vrije individuen zijn. Het kenmerkt zich door het delen van dezelfde doelstellingen, meningen en hetzelfde gedrag.
Democratie is failliet
Adams en Lefort laten weinig ruimte voor optimisme voor de levensvatbaarheid van democratie. Het is een systeem waarvan Churchill vond dat het ’t minste kwade systeem is wat er voorhanden is. Maar het zou gedoemd zijn te verdwijnen volgens Adams. We moeten dan ook terugdenken aan de oude Grieken met hun pogingen een democratisch systeem te bouwen. Er zijn vele varianten bedacht. Zo wilde Plato een aristocratisch systeem. We constateren dat onze democratie enkel nog in naam bestaat. Er gebeurt niets, er wordt niets besloten of dubieus besloten. We moeten dan ook denken aan de Weimar republiek. Waarheen gaat dit?
[1] ‘Democratie en totalitarisme’, C. Lefort, p. 9 Boek Klassiek
Frits Bosch
Auteur van onder andere Links Verdriet (2025), De wereld volgens Ayn Rand (2025) en Opzoek naar een nieuwe Europese orde (2026)
