Rik Torfs heeft het scherper gezegd dan menig redactievergadering durft. “Het probleem van de zogenaamde ‘factcheckers’ is niet dat ze ‘feiten’ controleren, maar dat ze hun interpretatie ervan aan anderen normatief opleggen als de ‘enige waarheid’. In die zin passen ze in de autoritaire denkpatronen die onze samenleving almaar sterker kenmerken.”
Daarop volgt de conclusie van Vlaams Belang-politicus Sam van Rooy, en die is even weinig romantisch: factcheckers doen gewoon wat de meeste journalisten al doen via duiding, columns en commentaar. Via nieuwsselectie en een eenzijdige, gekleurde weergave van de realiteit hun politieke ideologie pushen en promoten.” Alleen heet het bij hen geen opinie. Het heet waarheid. Dat is de kern. Niet of feiten bestaan. Natuurlijk bestaan die. Een datum is een datum. Een stemuitslag is een stemuitslag. Een citaat is wel of niet uitgesproken. Daar hoeft niemand een moreel instituut voor op te richten. Het probleem begint waar het controleren ophoudt en het dirigeren begint.
Een echte feitencontrole zou smal zijn. Klopt dit cijfer? Stond deze zin er zo? Is deze foto van gisteren of van vijf jaar geleden? Dat werk is nuttig. Soms onmisbaar. Maar dat is zelden wat het publiek voorgeschoteld krijgt. Wat het krijgt is een keurmerk. “Onwaar.” “Misleidend.” “Context ontbreekt.” En achter die labels zit bijna altijd een wereldbeeld: welke context telt, welk cijfer mag, welke intentie wordt verondersteld, en vooral: wiens uitspraak het onderzoeken waard is.
Selectie is geen neutrale handeling. Wie alleen uitspraken van de ene kant ontleedt en de andere kant met fluwelen handschoenen aanraakt, is geen scheidsrechter. Dat is een supporter met fluitje. Wie “migratie werkt” laat staan als duiding en “migratie faalt” afvinkt als desinformatie, controleert geen feiten. Die bewaakt een narratief.
Torfs raakt precies dat autoritaire trekje. Niet de pretentie om te meten, maar de pretentie om te heersen. De factcheck als laatste woord. De lezer als leerling. Het debat als storing. Alsof waarheid een kantoorproduct is dat je na kantoortijd mag afhalen, voorzien van logo en morele bijsluiter.
Van Rooy maakt de volgende, ongemakkelijke stap. Journalistiek begint waar de verering ophoudt. Gekleurde journalistiek. Met een voorkeur in de kop, een blinde vlek in de lead en een moreel vonnis in de slotzin. Dat mag. Opinie mag. Commentaar mag. Wat niet mag, is doen alsof die mening boven de politiek hangt, terwijl ze er middenin zit.
Daarom werkt het etiket zo goed. “Factcheck” klinkt als laboratorium. “Opinie” klinkt als iemand met een standpunt. Het eerste opent deuren bij platforms, fondsen, overheden en redacties die graag een stok hebben om afwijkende stemmen mee te slaan. Het tweede moet het doen met argumenten. Geen wonder dat zoveel ideologie tegenwoordig in een labjas verschijnt.
Wie dit zegt, wordt meteen verdacht gemaakt. Alsof kritiek op factcheckers hetzelfde is als een vrijbrief voor leugens. Onzin. Leugens blijven leugens. Statistieken blijven te checken. Beeldmanipulatie blijft ontmaskerbaar. Maar een vrije samenleving overleeft niet op een kaste die haar interpretatie tot dogma verheft en daarna verbaasd kijkt waarom het vertrouwen instort.
Het antidotum is ouderwets en daarom ongemakkelijk. Bronnen tonen. Cijfers in context zetten zonder de context te monopoliseren. Toegeven wat interpretatie is. En ophouden met doen alsof één redactie de sluitsteen van de werkelijkheid is.
Feiten controleren is een ambacht. Feiten tot enige toegestane lezing bombarderen is macht. Wie het verschil niet meer ziet, is geen bewaker van de waarheid. Die is gewoon een commentator. Alleen zonder de eerlijkheid om dat te zeggen.
Mis geen enkel belangrijk verhaal meer!
De media vertellen lang niet altijd het hele verhaal. Daarom brengt Realistische Reflecties dagelijks scherpe analyses, achtergronden en opinies die je niet snel ergens anders leest.
Schrijf je gratis in voor onze nieuwsbrief en ontvang de belangrijkste artikelen, exclusieve columns en opvallende nieuwsverhalen rechtstreeks in je mailbox.
Zo blijf je altijd op de hoogte van wat er écht speelt.