PISA 2025 is binnen. 39 procent van de Nederlandse 15-jarigen zit onder leesniveau 2. Dat is het basisniveau om een tekst te begrijpen, informatie eruit te halen, verbanden te zien. In 2022 was het 33 procent. In 2018 een kwart. De score zakte van 459 naar 441. In 2015 stonden we nog op 503, boven het Europese gemiddelde.
Ze kunnen niet “niet lezen”. Ze kunnen niet goed genoeg lezen om school en samenleving bij te houden. Laaggeletterd de poort uit. Alleen Griekenland scoort in de vergelijkbare EU-groep slechter.
Dit land gaat de verkeerde kant op. Niet een beetje. hard.
Een kenniseconomie die de handleiding niet meer aankan
Nederland verkocht zichzelf als slimmer dan de rest. Innovatie. Poldermodel. Toponderwijs. Intussen haalt vier op de tien vijftienjarigen niet het niveau waarop je een bijsluiter, een huurcontract of een nieuwsbericht kunt ontleden.
Vmbo lager dan vwo. Kind van hoogopgeleide ouder hoger dan de rest. Jongens slechter dan meisjes. Bekende scheidslijnen. Nieuw is de snelheid van de neergang. Frankrijk en Estland daalden ook. Nederland daalde harder.
Wiskunde en natuurwetenschappen bleven grofweg gelijk aan 2022. Dit is geen kater die met corona kwam en vanzelf weer verdwijnt. Het leesniveau daalt al jaren. We hebben het onderwijs volgestouwd met ambities, terwijl iets elementairs uit beeld raakte: een kind leren lezen, begrijpen en nadenken over wat er staat.
Telefoon, taalles, therapeutisch gedoe
We hebben van lezen iets ‘complexs’ gemaakt en vervolgens het eenvoudige verwaarloosd. Pak een boek. Lees een lange tekst. Begrijp wat er staat. Bouw een woordenschat op. In plaats daarvan kwamen schermen, onderwijsjargon, formulieren en meetmodellen. Voeg daar forse verschillen in Nederlandse taalbeheersing aan toe en de leraar krijgt een bijna onmogelijke opdracht. Het systeem registreert ondertussen keurig hoe het met zichzelf gaat.
PISA vertelt niet welke beleidsfout het zwaarst weegt. De cijfers vertellen wel dat de remedies onvoldoende hebben gewerkt. Sinds 2015 horen we over commissies, verbeterprogramma’s en ‘meer aandacht voor basisvaardigheden’. Ondertussen groeit de groep die het minimale leesniveau niet haalt.
Want lezen is democratische zelfverdediging. Wie een verkiezingsprogramma, contract, belastingbrief of krantenartikel niet zelfstandig kan doorgronden, moet iemand anders vertrouwen voor de betekenis. Dan krijgt degene die de woorden schrijft vanzelf meer macht dan degene die ze niet kan doorzien.
Stop met het kinderpardon voor de school
Geen nieuw logo. Geen extra “leesoffensief” op A4. Telefoon de klas uit. Onderwijs de taal zelf. Grammatica, woordenschat, lezen en schrijven. Het gevoel eromheen komt later wel. Meer gezag voor de leraar. Meer boeken thuis. Minder scherm. En een migratie-instroom die het onderwijs niet opzadelt met taalachterstanden die één klas nauwelijks kan dragen. Wie zelfs dat laatste niet wil bespreken, mag vervolgens uitleggen waarom de Nederlandse leescrisis wél bespreekbaar is.
Nederland had een voorsprong en heeft die verknald. Dat is geen pech. Ze kunnen swipen, klikken en scrollen. Maar een wet, contract of ingewikkelde brief doorgronden wordt voor een groeiende groep een hindernisbaan. Vier op de tien. Dat cijfer vertelt meer over de staat van Nederland dan honderd rapporten over leesplezier.
Steun Realistische Reflecties
Wilt u dat Realistische Reflecties blijft groeien als onafhankelijk platform voor scherpe columns, analyses en geluiden die elders te weinig ruimte krijgen? Steun ons dan met een donatie. Iedere bijdrage, groot of klein, helpt ons om onafhankelijk te blijven, nieuwe schrijvers een podium te bieden en ons bereik verder uit te bouwen. Samen houden we het vrije en kritische geluid levend. Doneren kan via deze link