De theoloog Desiderius Erasmus (1469-1536) geldt als een groot wetenschapper en dwarse denker over de authentieke leer van Jezus Christus. Hij wilde de mensheid daarin opvoeden. Deze grote Rotterdammer wordt jaarlijks in die stad herdacht. Erasmus is een complexe persoonlijkheid en in dit bescheiden bestek beperk ik me slechts tot een paar kanttekeningen. Erasmus geldt als een wegbereider van de Verlichting. Is deze kwalificatie terecht?
Erasmus was een groot voorstander van tolerantie en humanisme, beide zijn belangrijke kenmerken van de Verlichting. Luther zou volgens Erasmus de rol van de vrije wil onderschatten ten opzichte van de rol van de goddelijke genade. De Verlichtingsdenkers waren overtuigd van de vrije wil der mensheid en de daarmee samenhangende verantwoordelijkheid van handelen. Dus hier past hij in de denkwereld van de filosofen van de Verlichting. Waar hij ervan afwijkt is dat de huidige tolerantie uitgaat van de vrijheid van het individu, terwijl voor Erasmus vrijheid betekent vrijheid van (wetenschappelijke) meningsuiting. Erasmus kent niet het begrip van vrijheid van het individu. In de Verlichting staat de vrijheid van het individu en bescherming van diens rechten centraal. We lezen hier niets over bij Erasmus. Erasmus was een kritisch denker en groot voorstander van rationaliteit. Rationaliteit geldt als één van de pijlers van de Verlichting.
De zestiende eeuw wordt gekenmerkt door antisemitisme. Het humanisme van Erasmus verzette zich daartegen. Erasmus was geen antisemiet zoals Maarten Luther, maar hij had wel een afkeer van het joodse geloof, het Judaïsme als “verderfelijkste plaag en bitterste vijand van de leer van Jezus Christus”. Erasmus was diep doordrongen van de christelijke leer en stond sympathiek tegenover de actie van Luther, maar vindt hem te radicaal. Hier staat hij diametraal tegenover het gedachtegoed van de Verlichting. De Verlichting is de periode die het christendom een eerste klap toediende die deze leer niet meer te boven is gekomen. Erasmus zou dit zeer betreuren. Zou Erasmus door de Verlichtingsdenkers als één hunner zien? Vermoedelijk niet vanwege zijn zware preoccupatie met de christelijke leer. Hij kan toch de wegbereider van de Verlichting genoemd worden, met name vanwege zijn gedachtegoed over tolerantie, vrijheid van meningsuiting, humanisme, vrije wil en rationaliteit. Maar enige nuance is hier geboden.
Frits Bosch
Auteur van onder andere Links Verdriet (2025), De wereld volgens Ayn Rand (2025) en Opzoek naar een nieuwe Europese orde (2026)
