Related Posts
Door: Erwin Versteeg, fractievoorzitter Belang van Enschede
Democratie wordt niet alleen ondermijnd door een dictator die verkiezingen afschaft. Ze verliest ook aan kracht wanneer burgers het gevoel krijgen dat regels steeds in het voordeel van de gevestigde macht worden uitgelegd, inspraak vooral voor de vorm is en controleorganen steeds minder onafhankelijk lijken.
Want zou de vraag niet juist moeten zijn: Wie bewaakt de democratie, en wie bewaakt de bewakers?
Stichting Democratie Monitor
Het artikel gaat over een verschenen onderzoek van Stichting Democratie Monitor. De Democratie Monitor waarschuwt voor ‘infiltratie’: het benoemen van mensen die loyaal zijn aan een politieke stroming op posities die onafhankelijk behoren te zijn. Een terechte waarschuwing. Maar dan geldt die maatstaf ook voor de organisaties die zelf beoordelen of onze democratie gevaar loopt.
Deze stichting is zoals ze zelf aangegeven een nieuw, datagedreven initiatief. We brengen de staat van onze democratie in kaart en we rapporteren over wat goed gaat en wat beter kan. Dat doen ze transparant, innovatief en op basis van openbare informatie.
Hun conceptueel en methodologisch kader vormt het raamwerk waarbinnen de Democratie Monitor trends en ontwikkelingen analyseert. Met andere woorden, op basis van algoritmes wordt er openbare informatie gefiltert.
Het algoritme zoals de stichting dat filtert, ziet ‘manipulatie’, waarbij regels zo worden aangepast dat de zittende macht er voordeel van heeft dus overduidelijk niet. Bij deze ‘infiltratie’ krijgen mensen die loyaal zijn aan de ‘aspirant-autocraat’ posities die onafhankelijk moeten zijn.
De meest openlijke vormen van democratische afbraak zagen de onderzoekers in Nederland niet,” zo luidt de conclusie. Opmerkelijk, want dezelfde Democratie Monitor waarschuwt voor het risico dat mensen met een uitgesproken politieke loyaliteit terechtkomen op posities die onafhankelijk behoren te zijn.
Dan is de vraag naar de politieke achtergrond van de eigen directeur, Bas Bijlsma, niet alleen gerechtvaardigd, maar zelfs onvermijdelijk. Wie anderen de maat neemt op onafhankelijkheid, zal ook de eigen onafhankelijkheid overtuigend moeten kunnen laten zien.
Ik beperk me daarom tot de vraag of de Democratie Monitor zelf voldoende afstand weet te bewaren tot de politieke voorkeuren van haar directeur.
Wie is Bas Bijlsma
Bas Bijlsma is expert in vroegtijdig herkennen van geweldsrisico’s en democratisch verval. Hij is actief binnen GroenLinks-PvdA (nu PRO). Zijn opinie op 17 december 2023: Stop het slaapwandelen richting autocratie. Houd Wilders en de PVV buiten de macht. Lees in dit artikel hoe Bas Bijlsma dat wil doen.
Het artikel van Harrie Verbon gaat uiteindelijk niet alleen over Bas Bijlsma. Het laat vooral zien hoe steeds meer Nederlanders patronen beginnen te herkennen. Organisaties presenteren zich als onafhankelijk, wetenschappelijk of objectief, terwijl bestuurders of woordvoerders eerder uitgesproken politieke standpunten hebben ingenomen.
Dat betekent niet automatisch dat hun analyses onjuist zijn, maar wel dat burgers kritischer zijn geworden op de vraag wie de analyse maakt en vanuit welk perspectief. Het gezag van instituties wordt daardoor niet alleen bepaald door hun methode, maar ook door de geloofwaardigheid van hun onafhankelijkheid.
Misschien is dat wel de grootste politieke verandering van deze tijd.
Burgers kijken niet langer alleen naar de boodschap, maar ook naar de boodschapper, de financiering en de netwerken waaruit een organisatie voortkomt. Dat verklaart ook waarom de positie van de VVD verandert. Waar de partij zich ooit profileerde als liberale tegenmacht, zien steeds meer kiezers haar als de bestuurder die bestaande instituties in stand houdt.
De gezamenlijke agenda: asiel
Hoewel GroenLinks-PvdA geen deel uitmaakt van het kabinet, is haar invloed op het publieke debat en het beleidskader op dossiers als asiel nog steeds groot.
Dit zie je ook terug in de benadering van hoe Bas tegen de oplossing aankijkt: “Het is tijd voor politici die problemen oplossen.“ En vervolgens noemt hij als oplossing:
– betere opvang;
– de spreidingswet;
– eerlijkere verdeling.
Stuk voor stuk oplossingen voor de opvangcapaciteit, niet voor de instroom. En juist hier wordt een fundamenteel onderscheid gemaakt dat in het publieke debat steeds vaker verloren gaat. Er is een verschil tussen het organiseren van opvang en het beperken van instroom.
De spreidingswet kan hooguit de opvang over gemeenten verdelen. Zij verandert niets aan het aantal mensen dat Nederland binnenkomt. Wie opvang als oplossing voor de asielcrisis presenteert, verwart symptoombestrijding met oorzaakbestrijding.
En zolang vermeend “liberale” partijen als de VVD zich laten leiden door onderzoeken als die van de Stichting Democratie Monitor. Terwijl bestuurders en opiniemakers met een uitgesproken politieke achtergrond een dominante rol spelen binnen organisaties die onafhankelijkheid claimen, blijft de discussie zich richten op symptoombestrijding in plaats van op de kern van het probleem.
Misschien verklaart dat ook waarom het kabinet op het asieldossier steeds weer uitkomt bij maatregelen voor de opvang, maar nauwelijks bij maatregelen die de instroom daadwerkelijk beïnvloeden. Dat sluit niet aan bij wat volgens opeenvolgende peilingen een meerderheid van de Nederlanders belangrijk vindt.
Vluchtelingenbelang
De verwevenheid tussen de gevestigde politiek en de asielindustrie is dieper in de machtsstructuren verankerd dan menig kiezer vermoedt.
Neem de VVD: de moeder van partijleider Dilan Yeşilgöz, Fatma Özgümüş, trok jarenlang als directeur aan de touwtjes bij de Vluchtelingen-Organisaties Nederland (VON).
Bij D66 zijn de lijnen even kort; VluchtelingenWerk Nederland staat onder leiding van D66-kaderlid en bestuursvoorzitter Frank Candel.
Het CDA maakt het confessionele netwerk compleet via de asiel- en armoedefondsen. Zo moest CDA-prominent Theo Bovens (ook in Enschede geen onbekende) begin 2026 zijn voorzitterschap bij het Kansfonds neerleggen, omdat zijn politieke rol in de Eerste Kamer botste met de miljoenensteun die het fonds sluisde naar organisaties zoals de kerkelijke asielstichting INLIA.
Of het nu gaat om familiebanden, partijkaarten of subsidiestromen: de asiel- en vluchtelingenlobby zit verweven in de haarvaten van de huidige coalitie.
Conclusie
Er is geen algoritme nodig om te begrijpen wat er leeft in de samenleving. Daarvoor hoef je alleen maar te luisteren naar burgers die zich steeds vaker afvragen wie de macht controleert en wie de controleurs controleert.
Uiteindelijk gaat deze discussie om iets groters dan Bas Bijlsma of de Stichting Democratie Monitor. Het gaat om de geloofwaardigheid van onze democratische instituties.
Onafhankelijkheid is niet alleen een juridische status, maar ook een kwestie van vertrouwen. Wie de democratie “onafhankelijk” beoordeelt, moet zichtbaar afstand houden tot partijpolitieke voorkeuren. Niet omdat politieke opvattingen verboden zijn, maar omdat vertrouwen in instituties begint bij het vertrouwen dat zij hun werk zonder politieke voorkeur doen.
Misschien is dát wel het echte groot onderhoud waar onze democratie behoefte aan heeft.